ಮನಕತ್ತೂರಿನ ಕಲ್ಬರಹ

೧ಪರಿಚಯ

೨ರಾಜನ ಬಿರುದುಗಳು

ಶಾಸನದ ಮೊದಲ ಭಾಗ (ಸಾಲು ೩-೧೮) ಹೊಯ್ಸಳ ಅರಸ ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನನನ್ನು ಹಲವು ಬಿರುದುಗಳಿಂದ ಕೊಂಡಾಡುತ್ತದೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು:

ಯದುಕುಳ ಕುವಳಯ ಸುಧಾಕರಂ

ಯದುಕುಲವೆಂಬ ನೈದಿಲೆಗೆ ಚಂದ್ರನಂತಿರುವವನು

ಸತ್ಯ ರತ್ನಾಕರಂ

ಸತ್ಯದ ಸಾಗರ

ದ್ವಾರವತೀಪುರ ವರಾಧೀಶ್ವರಂ

ದ್ವಾರಾವತಿಯ (ಬೇಲೂರು/ಹಳೇಬೀಡು) ಒಡೆಯ

ಶೌರ್ಯ ಮೃಗರಾಜಂ

ಶೌರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಿಂಹ

ತಳಕಾಡುಗೊಂಡ ಗಂಡ

ತಳಕಾಡನ್ನು ಗೆದ್ದ ವೀರ

ವಾಸಂತಿಕಾದೇವೀ ಲಬ್ಧ ವರಪ್ರಸಾದಂ

ವಾಸಂತಿಕಾ ದೇವಿಯ ಅನುಗ್ರಹ ಪಡೆದವನು

ಅವನು ಗಂಗವಾಡಿ ತೊಂಬತ್ತಾರು ಸಾವಿರ, ನೊಳಂಬವಾಡಿ ಮೂವತ್ತೆರಡು ಸಾವಿರ ಮತ್ತು ಹಾನುಂಗಲ್ ಐನೂರು ನಾಡುಗಳನ್ನು “ದುಷ್ಟನಿಗ್ರಹ ಶಿಷ್ಟಪ್ರತಿಪಾಲನೆ”ಯಿಂದ ಆಳುತ್ತಿದ್ದನೆಂದು ಶಾಸನ ಹೇಳುತ್ತದೆ.

೩ಶಾಸನದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು

ರಾಜನ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯ ನಂತರ ಶಾಸನವು ನಮ್ಮ ಊರಿನ ಜನರ ಕಥೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ.

1. ಚಾಮ-ಗಾವುಂಡ

   ಮಹಾಪ್ರಭು. ಮನಗತ್ತೂರನ್ನು ಕಟ್ಟಿ (ಸ್ಥಾಪಿಸಿ), ಅಡಲಗಟ್ಟವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ, ಚಾವೇಶ್ವರ ದೇವರನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದವನು.

   ಸಾಲು ೨೦-೨೧

2. ಸಂಕ-ಗಾವುಂಡ ಮತ್ತು ಚಟ್ಟ-ಗಾವುಂಡ

   ಇವರೂ ಮನಗತ್ತೂರನ್ನು ಕಟ್ಟಿದರೆಂದು ಶಾಸನ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಚಟ್ಟ-ಗಾವುಂಡನು ಚಾವೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯ ಕಟ್ಟಿಸಿ, ಕಳಸವಿಟ್ಟು, ಹಿಂದಿನ ದತ್ತಿಗಳನ್ನು ನವೀಕರಿಸಿದನು.

   ಸಾಲು ೨೧-೨೪

3. ಈಸಾನ್ಯ-ಪಂಡಿತದೇವ

   ಕರ್ತ್ತಾರ-ಜೀಯರ ಮಗ. ಮೂಲಸ್ಥಾನ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿ ಕಳಸ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದವರು.

   ಸಾಲು ೧

4. ಕರ್ತ್ತಾರ-ಜೀಯ

   ಹೋಮ, ನೇಮ, ಜಪ, ಸಮಾಧಿ, ಶೀಲ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವರು; ದತ್ತಿಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದವರು.

   ಸಾಲು ೧, ೩೪

5. ಮಸಣೋಜ

   ಬಡಗಿ ಚಿಕ್ಕೋಜನ ಮಗ. ಚಿಕ್ಕೇಶ್ವರ ದೇವರನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ ದಾನ ಮಾಡಿದವನು.

   ಸಾಲು ೨೫-೨೬

6. ಕಾಳಿಮಯ್ಯ ಮತ್ತು ಮಾರೋಜ

   ಸೇನಬೋವ (ಊರಿನ ಲೆಕ್ಕಿಗ) ಕಾಳಿಮಯ್ಯ ಶಾಸನವನ್ನು ಬರೆದನು; ಮಾರೋಜ ಅದನ್ನು ಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಿದನು.

   ಸಾಲು ೪೩

೪ದಿನಾಂಕ

೫ದತ್ತಿಗಳು

ದೇವರ ಅಂಗಭೋಗ (ಪೂಜೆ), ಸ್ನಾನ (ಅಭಿಷೇಕ), ನೈವೇದ್ಯ ಮತ್ತು ನಂದಾದೀವಿಗೆಗಾಗಿ ಗದ್ದೆ ಮತ್ತು ಬೆದ್ದಲು ಭೂಮಿಯನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಭೂಮಿಯ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಊರಿನ ಗುರುತುಗಳಿಂದಲೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ಹಿರಿಯ ಕೆರೆಯ ಕೆಳಗೆ, ಅಡಲಗಟ್ಟದ ಕೆಳಗೆ, ದೇವಾಲಯದ ಮುಂದೆ, ತೊರೆಯ ಬಳಿ, ಊರ ತೆಂಕಣ (ದಕ್ಷಿಣ) ಮತ್ತು ಹಡುವಣ (ಪಶ್ಚಿಮ) ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ.

ಚಾವೇಶ್ವರ ದೇವರಿಗೆ

ಹಿರಿಯ ಕೆರೆಯ ಕೆಳಗೆ ಮತ್ತು ಅಡಲಗಟ್ಟದ ಕೆಳಗೆ ಗದ್ದೆ; ನಂದಾದೀವಿಗೆಗೆ ಒಂದು ಎತ್ತಿನ ಗಾಣ (ಎಣ್ಣೆ ಗಾಣ).

ಮೂಲಸ್ಥಾನ ದೇವರಿಗೆ

ದೇವಾಲಯದ ಮುಂದಿನ ಗದ್ದೆ, ಎರೆಯ ಗದ್ದೆ ಮತ್ತು ಬೆದ್ದಲು ಭೂಮಿ.

ಚಿಕ್ಕೇಶ್ವರ ದೇವರಿಗೆ

ಹಿರಿಯ ಕೆರೆಯ ಕೆಳಗೆ ಗದ್ದೆ ಮತ್ತು ಬೆದ್ದಲು.

ಬ್ರಹ್ಮಪುರಿಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ

ಗದ್ದೆ ಮತ್ತು ಬೆದ್ದಲು.

ಸಂಕಿಮೋಜರಿಗೆ

ಹತ್ತು ಕೊಳಗ ಗದ್ದೆ ಮತ್ತು ನೂರು ಕಂಬ ಬೆದ್ದಲು.

ಗೌಡರಿಗೆ

ಹಿರಿಯ ಕೆರೆಯ ಕೆಳಗೆ ಕೊಡಂಗಿ ಗದ್ದೆ, ಗವುಡಗಟ್ಟ ಮತ್ತು ಬೆದ್ದಲು.

ಈ ದತ್ತಿಗಳನ್ನು ಕರ್ತ್ತಾರ-ಜೀಯರ ಪಾದ ತೊಳೆದು, ನೀರೆರೆದು (ಧಾರಾಪೂರ್ವಕವಾಗಿ) ಕೊಡಲಾಯಿತು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಶಾಪಾಶಯವಿದೆ: ಈ ಧರ್ಮವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿದವರಿಗೆ ಗಂಗೆ, ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ, ವಾರಣಾಸಿಯಲ್ಲಿ ಸಾವಿರ ಕಪಿಲೆ ಹಸುಗಳನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಿದ ಪುಣ್ಯ; ಅಳಿಸಿದವರಿಗೆ ಆ ಹಸುಗಳನ್ನೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನೂ ಕೊಂದ ಪಾಪ. “ಸ್ವದತ್ತಾಂ ಪರದತ್ತಾಂ ವಾ…” ಶ್ಲೋಕವು ತಾನು ಕೊಟ್ಟ ಅಥವಾ ಬೇರೆಯವರು ಕೊಟ್ಟ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕಸಿಯುವವನು ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಹುಳುವಾಗಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ ಎನ್ನುತ್ತದೆ.

ಕೆಲವು ಪದಗಳ ಅರ್ಥ

ಸಲಗೆ

೧/೪ ಮಾನ. ಕಾಳುಗಳನ್ನು ಅಳೆಯುವ ಒಂದು ಅಳತೆ; ಗದ್ದೆಯನ್ನು ಬಿತ್ತುವ ಬೀಜದ ಅಳತೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. (ಮೂಲ ದಾಖಲೆಯಿಂದ)

ಮತ್ತರು

ನೆಲವನ್ನು ಅಳೆಯಲು ಬಳಸುವ ಅಳತೆ. (ಮೂಲ ದಾಖಲೆಯಿಂದ)

ದ್ವಾರವತೀಪುರ

ಬೇಲೂರು ಅಥವಾ ಹಳೇಬೀಡು, ಹೊಯ್ಸಳರ ರಾಜಧಾನಿ. (ಮೂಲ ದಾಖಲೆಯಿಂದ)

ಗದ್ದೆ / ಬೆದ್ದಲು

ಗದ್ದೆ = ನೀರಾವರಿ ಭೂಮಿ; ಬೆದ್ದಲು = ಮಳೆಯಾಶ್ರಿತ ಒಣ ಭೂಮಿ.

ನಂದಾದೀವಿಗೆ

ದೇವರ ಮುಂದೆ ಸದಾ ಉರಿಯುವ ದೀಪ (ನಂದಾದೀಪ).

ಗಾವುಂಡ / ಗೌಡ

ಊರಿನ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ.

ಸೇನಬೋವ

ಊರಿನ ಲೆಕ್ಕ ಬರೆಯುವವನು (ಶಾನುಭೋಗ).

ಕಳಸ

ದೇವಾಲಯದ ಶಿಖರದ ಮೇಲಿನ ಪವಿತ್ರ ಕುಂಭ.

ಧಾರಾಪೂರ್ವಕ

ನೀರೆರೆದು ದಾನ ಮಾಡುವುದು; “ಕಾಲಂ ಕಚ್ಚಿ” (ಕರ್ಚು = ತೊಳೆ) = ಸ್ವೀಕರಿಸುವವರ ಪಾದ ತೊಳೆದು.

೬ಪೂರ್ಣ ಪಾಠ

ಮೂಲ ಹಳಗನ್ನಡ ಲಿಪಿಯ ಪಾಠ, ಹೊಸಗನ್ನಡ ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿ. ಮೊದಲ ಸಾಲು ಕಲ್ಲಿನ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ಲಿನಾಕಾರದಲ್ಲಿ (ಕಮಾನಿನಂತೆ) ಕೆತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. [ ] ಆವರಣದಲ್ಲಿರುವ ಅಕ್ಷರಗಳು ಸಂಪಾದಕರು ಪೂರೈಸಿದವು.

ಶಾಸನದ ಭಾಗಗಳು

1. ಸಾಲು ೧ಕಮಾನಿನ ಸಾಲುಮೂಲಸ್ಥಾನ ದೇವಾಲಯ ಕಟ್ಟಿಸಿ ಕಳಸವಿಟ್ಟ ಈಸಾನ್ಯ-ಪಂಡಿತದೇವರನ್ನು ಹೆಸರಿಸುತ್ತದೆ.
2. ಸಾಲು ೨ಮಂಗಳ ಶ್ಲೋಕ“ನಮಸ್ತುಂಗ ಶಿರಸ್ತುಂಬಿ…” ಶಿವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ಕನ್ನಡ ಶಾಸನಗಳ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಶ್ಲೋಕ.
3. ಸಾಲು ೩-೧೮ರಾಜನ ಬಿರುದಾವಳಿಹೊಯ್ಸಳ ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನನ ಬಿರುದುಗಳು ಮತ್ತು ಅವನು ಆಳುತ್ತಿದ್ದ ನಾಡುಗಳು: ಗಂಗವಾಡಿ ೯೬,೦೦೦, ನೊಳಂಬವಾಡಿ ೩೨,೦೦೦, ಹಾನುಂಗಲ್ ೫೦೦.
4. ಸಾಲು ೧೮-೧೯ದಿನಾಂಕಶಕ ವರ್ಷ ೧೦೨೨, ವಿಕ್ರಮ ಸಂವತ್ಸರ; ಜೊತೆಗೆ ಯುವ ಸಂವತ್ಸರದ ಉಲ್ಲೇಖ.
5. ಸಾಲು ೨೦-೨೬ಊರು ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯಗಳ ನಿರ್ಮಾಣಚಾಮ-ಗಾವುಂಡನು ಮನಗತ್ತೂರನ್ನು ಕಟ್ಟಿ, ಅಡಲಗಟ್ಟ ಕಟ್ಟಿಸಿ, ಚಾವೇಶ್ವರನನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿಸಿದನು. ನಂತರ ಸಂಕ-ಗಾವುಂಡ, ಚಟ್ಟ-ಗಾವುಂಡರು; ಬಡಗಿ ಮಸಣೋಜನು ಚಿಕ್ಕೇಶ್ವರನನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿಸಿದನು.
6. ಸಾಲು ೨೬-೩೫ದತ್ತಿಗಳುದೇವರ ಪೂಜೆ, ಅಭಿಷೇಕ, ನೈವೇದ್ಯ ಮತ್ತು ನಂದಾದೀವಿಗೆಗೆ ಗದ್ದೆ, ಬೆದ್ದಲು (ಒಣ ಭೂಮಿ) ದಾನ; ಫಾಲ್ಗುಣ ಶುದ್ಧ ಪಂಚಮಿ, ಸೋಮವಾರ.
7. ಸಾಲು ೩೫-೪೦ಪುಣ್ಯ ಮತ್ತು ಶಾಪದತ್ತಿಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಿದವರಿಗೆ ಪುಣ್ಯ, ಅಳಿಸಿದವರಿಗೆ ಪಾಪ. ಇದು ಶಾಸನಗಳ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಮುಕ್ತಾಯ.
8. ಸಾಲು ೪೧-೪೪ಹೆಚ್ಚುವರಿ ದತ್ತಿ ಮತ್ತು ಬರೆದವರುನಂದಾದೀವಿಗೆಗೆ ಎತ್ತಿನ ಗಾಣ, ಗೌಡರಿಗೆ ಭೂಮಿ; ಬರೆದವನು ಸೇನಬೋವ ಕಾಳಿಮಯ್ಯ, ಕೆತ್ತಿದವನು ಮಾರೋಜ.

೭ಕಲ್ಲಿನ ಪಯಣ

ಈ ಕಲ್ಬರಹವು ಮೊದಲು ಮನಕತ್ತೂರಿನ ಕೆರೆಯ ಹಳೆಯ ಕೋಡಿಯ ಬಳಿ ಇತ್ತೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ನಂತರ ೧೯೬೦ರ ದಶಕದ ಅಂತ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ೧೯೭೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಊರಿನ ಜನರು ಇದನ್ನು ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ತಂದು ಕಾಪಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಕಲ್ಬರಹವು ಬಹುಶಃ ಹಿಂದೆ ಕೆರೆಯ ಸಮೀಪ ಇದ್ದಿರಬಹುದಾದ ಹಳೆಯ ದೇವಾಲಯವೊಂದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿರಬಹುದು.

1. ಸು. ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೦೯೫ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿತ ಯುವ ಸಂವತ್ಸರ.
2. ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೧೦೧ಶಕ ೧೦೨೨ ಫಾಲ್ಗುಣ ಶುದ್ಧ ಪಂಚಮಿ. ಶಾಸನದ ದಿನಾಂಕ.
3. ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೯೦೨ಬಿ. ಎಲ್. ರೈಸ್ ಅವರ “ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕರ್ನಾಟಿಕಾ, ಸಂಪುಟ ೫ (ಹಾಸನ ಜಿಲ್ಲೆ)” ಪ್ರಕಟಣೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಈ ಶಾಸನ ದಾಖಲಾಗಿದೆ.
4. ೧೯೬೦-೭೦ರ ದಶಕಮನಕತ್ತೂರು ಕೆರೆಯ ಹಳೆಯ ಕೋಡಿಯ ಬಳಿ ಇದ್ದ ಕಲ್ಲನ್ನು ಊರಿನ ಜನರು ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ತಂದು ಕಾಪಾಡಿದರು.
5. ಇಂದುಶ್ರೀ ಕಾಲಭೈರವೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಸಂರಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ.

ಕಲ್ಲಿನ ಕೆಳಭಾಗದ ಅಕ್ಷರಗಳು ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಿ ಸವೆದಿವೆ. ಈ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಲು ಸಹಕರಿಸಿ. ಕಲ್ಲನ್ನು ಮುಟ್ಟುವುದನ್ನು, ಅರಿಶಿನ, ಕುಂಕುಮ ಅಥವಾ ಎಣ್ಣೆ ಹಚ್ಚುವುದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿ; ಇವು ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಸವೆಸುತ್ತವೆ.